INSRIGIS
INSRIGIS!
.
BO SAIMR ENN GEBEEN? BO KÈMMR ENN HIN?
Heivmer on pit eppas Insrigis!
Derzeilmer òlderhòntigis, òlts unt nais, van inserme Plodn, tòttermer a kail van ander nochricht oder najekaitn, natirlich af plodarisch!
Texte lesen… und hören!
UN GALLO CEDRONE DAVANTI AL PORTONE
DES ÒT MAN BOLL AH NOU NIE GESEHN: DER OURHOHNE VOUR ME TOURE…
Schpirt der ah in klimabècsl?
Gebeindlich, in lòngas, benn man glick òt unt benn man bisst, bo ze suichn, seht man in ourhohne me bòlde. Iber ana gebissa hea.
Er “sink”, òver mear a bi singin tuitar pit me kropfe klèppern.
Des taurt ungevehr a poor bochn: in der baile lòttar de henne zui, unt bahlar in vrische pross va me lèrch vrisst, bo volla pèch is, dersinkar’s nor niemar.
Klanar a bi der ourhohne is der schpilhohne…
Schanni! Af de nècschte vòrt!
PLODARISCH IN DER SCHUILE
Vriar, benn de kinder d’earschte vòrt schuile saint gean, ònt se kan anzigis bèlschis bort gebisst, as’n d’eltarn ònt gemuisst learn, bi man de schuilmanschterin vrok, in gònk ze gean.
Hainte is genaue s’geigntal.
De mearischtn kinder reidnt òla lai bèlsch, s’saint gònz beane de sègn, bo pit d’eltarn oder pit de nein(s) plodarisch reidnt.
Van an etlena johr her, learnt insra kinder plodarisch in der schuile: de klanarn va me kindergòrte schpilnt unt zeglaich learnt pit de berter va me piechlan va der Pimpa, natirlich af plodarisch, pit der schuilmanschterin Fabiana.
Ana hòlba schtunde de boche, ver a poor monat me johre, kenn et òver genui sain. S’bar rècht, benn nor dei kinder in der hame kennatn baitar reidn oder, benn et ònderscht, lait zuilisn, bo nou plodarisch reidnt.
S’bar òis ze schean, benn’s geanat a bi pit me englisch: s’muissat ins daichn, plodarisch learn unt s’muissat ver ins a schtolz sain, insider schproche bèrt gebm a bi ander niedn òndern vremmin schproche!
Mer kennin si gor et aus, teglich prauchmer, lesmer oder hearmer englischa berter.
Barum kennat mer des et pit me plodarisch ah tuin? Dechter a mèkkile learn oder probiern ze reidn, benn’s ah net laichte is.
Saimer a vòrt lai zevridnt, va bòs mer kenn tuin.
Icht is icht unt eppas is eppas.
IL SAPPADINO A SCUOLA
FARE L'ORTO
GÈRTLN
Gèrtln is ana scheana unt schtrenga orbat: mischt pratn, ummeschtèchn, saan unt ibersetzn, jetn unt nor èntlich obeklaubm.
Vriar ònt òla an gòrte gemòcht, in der nente va me hause oder va me schtòle.
A kail solat, orbaslan, moarn, krautkepfe, ruibm unt zbival: des saint ungevehr s’gemiese, bo man òt gesetzt. Do unt dort is alane komilln oder malva gebòcsn.
Pèrschtròmm unt schnittla ònt ah net gevahlt.
In der saite, zuin pan schpèltn, saint òlbm a vier pische ver in vraithof gebeen: negilan, Schant’Antòni pische, flox, schneapèllilan. S’is recht schean gebeen, dei gèrte onschaugn.
Haintigis toge schaugmer boll ah nou an gòrte ze mòchn. Mer muissn hot geign de schnèckn kempfn. Dei saint a vòrt et gebeen, oder et dei roate gòttign, bo hietz òis zòmmevrisst unt schodn mòcht.
Va bo se her saint kèmmin bissmer et genaue, òver genaue bissmer, as se òis hinvrèssnt: an niedn pusch, a niedis pflènzl solat, an niedn pross.
Ze derbeirn si is s’anzige teglich, iberhaupt schnòchts unt schmorganz, me gòrte manònder gean unt aufklaubm se. Òsche, scholn van aalan oder in kafeeosut saan hilft ah a kail, de pflènzlan ze schitzn.
S’is boll an orbat derhinter, òver a guits pletschl insrign solat in tisch tuin is schekko erge!
BÒLTMÒNNE UNT GEPOCHT
Vriar, benn de bòltmònne me bòlde ònt gorbatn unt benn se mite eppas ze trinkn ònt gotn, ofte a pier oder benn’s guit is gean a vlèschl bain, ònt se de laarn vlòschn unter ana burze ingeschteckt unt verschteckt.
Do unt dort, bail si de earde pit der gevriere oder pit me regn òba riert, kimnt nou hainte eppas va deen òltn vlòschn viirar.
Unt der gedònk geat af dei lait, bo in bòlt gearn ònt gotn, bahlar ihn òt gebm ze lebm, unt af bi viil musle unt holz, asse auf ònt gemòcht, pit de mittl bo se sèbm ònt gotn. Si ònt sicher mear geschuntn a bi hainte, bo òis pit de maschinder beart aufgemòcht.
Hainte, benn man iber in bòlt manònt schpaziert, is et ze gelabm bòs man òis vennt. Papierena schnaizhòntiger, plaschtikavlèschlan, nailonsècklan, klana papierlan van zickerlan oder groassa vètzn nailons, bo der bint van schtecke holz manònt òt getrogn. Do bèrfnt òla nider, bòs se niemar prauchnt.
Der bòlt is kana gepochtkrutte! Benn mer et a ka(i)l af des noch(n)schaugn, unt benn mer et in lait mòchn verschtean, as asou net geat, in a poor johr, schtòtt in schbemme, b(e)armer boll in “gerine unt gepocht” gean…
Benn mer òla eppas gepocht aufklaubatn, hietmer an saubrarn bòlt unt mer kennatn va sain scheanekaitn / scheanhaitn nou johrin, johraus geniessn.
BOSCAIOLI E RIFIUTI
CHIACCHIERANDO CON IL CONCORSO JÒ
IN DER GÒSSE PIT ME KONKURS JÒ (JUNK UNT ÒLT)
Hainte derzeilmer, bòs de greassarn kinder, diern(d)lan unt pieblan, tuint, òbal(e) insra scheana schproche baitar ze trogn.
A vòrt hiet man gesok: “Geamer in de gòsse!”, haintigis toge hasst’s videointervista!
Se nèmmint obe unt mòchnt in a poor Plodar lait mearara vrogn: eppar ander ame vrainte, eppar ander, unt des is et asou laichte, ame vremmin mentsche.
Se muissnt a Plodar bort aussuichn unt, in a vinf, secs minuttn, asou taurt ungevehr der video, derzeilt a nieder / ana nieda sai rantl: va sainder orbat oder va saime lebm oder va bennar / benn se klan is gebeen…
De scheanischtn drai video gebingint unt òla, bo mite ònt geschpilt, pakèmmint a geschenk ver ihra orbat unt ver ihrn pagier, òis zòmme ze schtelln.
An af a vòrt schaugmer se pitnònder…
ÒLDER HAILIGN ODER HALLOWEEN?
Dei toge is me vraithoffe rècht a verkear: man tuit de greiber a kail herputzn unt regelarn, miess, taassn oder zettn drauf in der earde leign, a poor pische nou setzn, bo de gevriere aushòltnt, a bi der hadrat.
Òlder Hailign, Òlder Sealign unt de toge derneibnt prinnint me vraithoffe volla liechtlan unt kerzn: benn man schnòchts ingeat, schpirt man schekko in vride unt d’eabige rui va deme orte.
Òba dei toge, iberhaup dei leschtn johr her, is mear moude Halloween inhòltn.
Ponzn, bo de nòcht manònder geant, ongelek a bi benn mer schòn in der Vosenòcht barn, pit lòrvn unt gebènter, as birklich mòchnt virtn: toatkepfe, gaischter, panderkrippm, bekkegeschpinne unt vòlschis pluit ah derzui.
Se geant van ame hause kam òndern unt verlòngint: “Eppas siessis a bi zickerlan oder schalènzias?”
De kinder saint kinder unt tuint gearn pit de komarotn, bòs ihn ana vraide gip. Òis guit unt rècht.
Òver òmmer jo mier ah insern prauch, s’Naijohr obezegebingin!? Benn man gearn in kinder eppas siessis oder a klaa trinkgèlt gep.
Unt is jo de Vosenòcht lottrisch ze gean unt lòrvn viirzenèmm!?
Pan ins is Òlder Hailign de zait, insra lait, bo me vraithoffe ròschtnt, et ze vergèssn.
TUTTI I SANTI O HALLOWEEN?
ANTICHI SAPORI
PANCAKE ODER GEPÒCHNS MUIS?
Zba aalan, milch, schmòlz, a preasile sòlz unt bazamehl. Is des et s’rezèpt van pancake? Òber pit me glaichn zoige mòcht man s’gepòchne muis!
Man riert òis obe, nor drinn ander schbòrzn pfònne lòt man’s zearscht in ander saite unt nor in d’òndern lònksman reaschtn. Nor prècht man òis pit ame hilzan leffl, as klana, klana vètzilan bearnt. Man laart òis drinn in a tiefis tèllar, a mèkkile zucker drauf, nor issis gerichtn!
Kennatn et de kuntn in ame Plodar gòschthaus schmorganz bail me vormas s’gepòchne muis ah vennin? Unt a poor leffle drinn in ana schole borma milch schepfn / dunkn?! Hietn si’s liebar a bi an cappuccino pit ander turte?
Mier èssn bo gearn de schtraubm, bo in de feschte hietz bider bearnt aussargepòchn.
Pit me siessn geat’s laichtar a bi pit òndra koschtn: prennsuppe, gèrschte, schottedunkate, ingemòchta necklan, gepitschta kròpfn, ville, pienschtpètta, bo haintigistoge ver insern moge ze schbar barn. Bail mer niemar me vèlde orbatn, eantar sitzmer vour ame computer.
BAINACHTN
S’is et nor asou abesn zait verpai, va benne as man òla zòmme, kinder unt eltarn, hòrte òt Bainachtn gebòrtn.
Òla schnèchtse, van òcht toge dervour, sait man ver de novena kirchn gean.
De kinder van ame niedn heivilan saint pit de schlitlan iber in gemandebèk geign de kirche gevohrn.
Gehofft, as de bekmòchar et ze viil schouder ònt geborfn, as de schlitlan drauf me baissn bege boll ònt gekennt lafn.
Benn s’bètter ze bilde is gebeen, òt man schnòchts in der hame vour me presepio in roasnkrònz gepetn, òla pitnònder.
De krippe herzerichtn òt man miess geklaup, drauf a poor schtraflan bazamehl, de begilan ze zachn, hirtn unt scheflan do unt dort, an engl unt natirlich de hailige familia: de Muiter Gottas, in Hailige Josef unt s’Chrischtkindl. Der eisl unt der ocse saint ah derpai.
In binter ònt de lait a kail pit der orbat nochgebm, vicher, bisn unt bèlder ònt unter der schneadecke geròschtn. Nor òt man zait gotn: mitezehòltn, ze denkn unt ze petn.
Hietz “S’is mear gèlt a bi zait”, mier sain òla unter de Bainachtn pit der orbat paschèftigit unt der turismo schtehlt ins in rui vuder.
S’laft òis unter unt iber, niemar groassa zait in der hame pit de kinder ze plaibm, nor schauk man pit ame geschenk ze villn, bòs man et ònderscht kenn gebm.
Òver hainte a bi a vòrt, òla de glaiche hoffnung: “Vride ver ins unt ver de lait in der gònzn bèlt!”.
Guita Bainachtn!
NATALE
NEVE: INVERNO E CIASPOLE
SCHNEA: BINTER UNT SCHNEARAFE
“Benn’s vour Òlder Hailign pis oar ins dorf schnaip, nor òt der binter hingeborfn”: des òlte schprichbort schtimp hainte niemar rècht. “Unt gònz rècht schtimmint de lait ah net…” hietn insra òlta gesok.
Beign me klimabècsl òmmer òbale eftar an binter a bi hair. In schotsaitn issis boll grode baiss, òver in sunnsaitn saint de vèlder òis aper. Òba mindar saint de sègn schean binter pit volla schtecke schnea.
Vriar òt a nieder pit der / va hònt, pit schbara hilzena schauvle, sai begile ausgeschepft, s’noapendige ze vuisse verpai ze kèmmin, hecschtns de prate pit ame schlite hai oder mischt ze viern. Benn ais is bortn, òt man òsche oder pluimach gesaat, et ze schlipfn. Lai in der hauptschtrosse òt der pfluik va der gemande geschepft.
Hietz roudernt groassa unt klana motormittle hintraviir, in schnea ze verlivern, bail mer verlòngin, as a nieder bèk unt a nieder plòtz keiraper beart geputzt. Sischter prumblnt de Plodar unt de vremmin. Nor prumblnt òla, benn man geign s’ais ibròll an haufe sòlz niderbèrft unt benn man pit de schui òis a gerine in de haiser trok.
S’saint niemar de binter a bi a vòrt, volla schnea, benn de paurn van meider s’hai zuiar ònt geviert.
Zba – drai mònne ònt zearscht pit schkovaròz unt pit de schnearafe in bèk getretn. Ana schtrenga orbat, vam Plodn vort unt auf in d’Òlbe oder in de Keser ònt se gemuisst houtschn unt tretn.
Benn se bèk ònt gotn gemòcht, saint se pit de schlitn vort. Van drischtn ònt se s’hai drinn in de posslplon gevòssn unt nor saint se in de dilln gevohrn. Benn’s ze schtickl is gebeen, ònt se schpeirkettne unter de kuichn geton, assise net hot verlivern.
De schnearafe praucht man hietz boll ah.
S’is ana gònza moude bortn, iberhaup ver de turischtn, pit m’anzign unterschit, as se net iber in vrische schnea geant, òver bo’s schòn getretn is unt eppar a vòrt sogor in der aper.
Bòs born enn insra òlta sogn…?! Se kennatn boll ah prumbln!
DE VOSENÒCHT, BO MER GEARN HIETN
A draissich johr hinter is a zaitl gebeen, as de Plodar vosenòcht pòlde / vellich obe bar kèmmin.
Gònz beane letter manònt, a poor parupfta rollatn hintraviir gerollt, ana zait, bo gònz luschtich muissat sain, is derbaile vellich traurich gebeen.
Nor schean lònksman òt’s boll bider ongeheift, luschtigar zuizegean.
De jungin mònne ònt si scheana pelze gemòcht vlickn, de richtign rollatn her ze schteiln.
Man òt geschauk, de letter a kail zòmme ze tuin: an niedn sunntach in ame heivilan, de musich, eppas siessis unt eppas ze trinkn in lait, bo zuischaugnt.
Guit gemant unt vellich letze getroffn!
Haintigis togis merkt man hòrte, bòs birklich INSRA Vosenòcht is.
Kittlan letter, bo vellich hambla manònder geant, van ame hause ka m’òndern, kan komarotn unt kan lait, bo man et mecht. Mitemòchn, vra nòòre hobm, tummhaitn vourschteiln unt iberhaup in pauch voll onlòchn si!
Ana nieda schtunde unt a nieder tòk passt, va Pettlarsunntach on, pis af Schpaibertach! De hauptsòche is s’rèchte kittl / de rèchte kutte zòmmeprengin, nor bòs man vourschteilt kimp alane; benn man a vòrt zba gebènter on òt unt de hilzane lòrve viir òt genòmmin, derhòltit kans mear an “ausgeklaupm lotter”.
S’bar schode, benn des ze vloure geanat unt lai s’sèll pakasch / pokasch lait plaibat: lèr(b)m, musich unt krischkilan, bi de mearischtn turischtn unt aniga Plodar hietz manint, as des de rèchte Plodar vosenòcht is. Tuimer in letter de tirne auf, benn se zuikearnt!
IL CARNEVALE CHE VORREMMO
RANE E PESCI
VRESCHE, VISCHE UNT GIAVEDÒNS
“Is des a vreschebètter!”, sok man, benn’s in lòngas toge unt toge òba regnt.
S’rèchte bètter, in vresche ze gean.
In mearara kèlder is ana karburolòmpe gehòngin unt in ame truckn eckilan ana plèchena schkòttl pit de karburoprecklan.
Schtivle on, an bèttermòntl iber d’ocsle, a vreschesèckl pit ame saalilan zuizepintn unt de nòcht vort, obe kan Pòche ze vreschn. Natirlich hambla, bail a vòrt a bi hietzan issis ah verpoutn gebeen.
Benn de vreschar nor hinter saint kèmm, òt man de vresche drinn in ana bònne gelaart pit ander koarte bòsser unt, as se net aussar hottn kèmmin, pit ame prètte zuigeluckt. De gònze nòcht a gekratsche…
Geteatn òt man vouze de sègn, bo man me sinde òt gotn ze kochn, baal a haakls vlaisch is unt kana mittle saint gebeen, lònge ze pahòltn.
De hòngilas òt man gelòt auslaarn, vour man se òt geteatn, unt de aalan òt man bider kan Pòche getrogn unt in ame petschlan ausgelaart. Eppar a vòrt is ana kroute ah drinn ins sèckl kèmm: de sèll òt man et gèssn, òver bider ausgelòt.
De kinder saint derbaile untertogis gean vreschn: de plòttatn schtane, in der saite va me Pòche, òt ander geheift unt an òndider, bo òt gemuisst rècht vlink sain, òt in vrosch derbuschn, vourar vort is gerungin.
Beane saint derbaile de vischar gebeen, eppar ander òt boll de lizènz gotn, unt pit ander bambùschtònge òttar trote gevischt. In gebissa erter saint giavedòns / giovedòns ah gebeen: a klanarder visch pit ame plòttatn kopfe. Man òt se pit ander agn gobl derschtochn.
Haintigis togis saint boll mearara, as s’pagier va der vischarai ònt, òver vellich mear ver de vraide oder hobby, a bi ver bòs man ins tellar tuit.
KLUCKLHENNE
In ame niedn schtòle is a hennklitsch pit a vier henn unt an hohne gebeen.
In lòngas, sopòlt ana henne òt geklucklt, òt manar òcht, zein aalan untergeton. Man òttar an èscht in ame vinschtern unt ruign orte gerichtn, gebeindlich drinn ame laarn por(b)m van kie, unt man òttar an korp ummegeluckt, as se hot huckn. Noch anezbanzich toge saint d’aalan ausgean.
De klan pinkilan / pullilan òt man avoure va me schtòle gemuisst a kail hietn, as se net de kòtzn ongeant. Des is an orbat ver de kinder gebeen. Eppar ana klucklhenne is rècht peas gebeen, as se her is gevohrn, benn man in hiendlan ze nont sait gean.
Noch a poor bochn, benn de hiendlan s’kèmpile drauf ònt geton, òt man gesehn, bo se henn oder hehndlan saint gebeen.
De henn òt man pahòltn; derbaile de hehndlan, sopòlt se a rèchts gebicht ònt pakèmm, òt man geteatn ze kochn, oder pit ander henn obegetauscht, ame bo kan hohne òt gotn.
De aalan saint nitzlich gebeen ze èssn, òver ah in hearn / vremmin ze verkafn.
Eppar ander òt de henn et gemecht, baal se ibròll kralnt unt plunzn hintn lòssnt.
A vrischis geplòppns aale is kreftich unt gesunt.
Guita Oaschtern!
GALLINE E PULCINI
MAGGIO
MAJE
In maje is maiondòcht unt me earschtn sunntach is der prauch, an ummegònk va me S(ch)antuari ze mòchn: bahl me gean trognt de konschkrittn va me sègn johre de earschte vòrt de Muiter Gottas.
S’gònze monat, me maindlan van ame niedn heivilan tuit man in roasnkrònz petn.
Òls kinder òmmer hòrte gebòrtn, as schnòchts s’kleckile òt gelaitn: s’maindl is volla eltara baibilan gebeen, ana bo voraus òt gepetn unt natirlich de gònzn kinder voron, pit der pete in der hònt. De greassischte vraide is gebeen, zelescht de kerzn obezeleschn.
Benn nor der roasnkrònz vertich is gebeen, òmmer avoure òla pitnònder geschpilt, pis zait is gebeen, ka me nòchpal ze gean.
Des is in maje a bi in oktouber gebeen.
Nou baitar hinter in der zait, òt man in ame niedn hause, s’gònze johr, schnòchts in roasnkrònz gepetn. Pan ander niedn tiir is a baichprunnkèchile gehòngin. Man òt si geseignt, vour man schmorganz va der hame vort sait unt schnòchts, vour man ins pette sait gean.
De lait van a vòrt saint a kail papetn gebeen unt der gelabe is òis ònderscht gebeen a bi der sèll va hietzan.
Hair in maje òmmer an nain pòpscht: Leone XIV is ah af de Muiter Gottas òndèchtich, a bi der pòpscht Francesco is gebeen.
PÒCH, QUELLN UNT PRINDLAN
Der Pòch, af bèlsch Piave, rink iber s’gònze Plodn durchaus.
Af plodarisch, òver, pòch padaitit a niedis greassars pèchl: Krumppòch, Zehrnpòch, Milpapòch, Lèckpòch. Zen glickn bèrfnt se òla s’gònze johr bòsser: in lòngas oder in herbischt eppar a johr lai zeviil, benn bider ana gisse kimp.
Do unt dort, me bòlde oder in hean ringint klanara prindlan. Eppar ans kimp lai van ame mouse viirar unt s’sèll bòsser is et grode s’peschte ze trinkn; eppar ans derbaile rink van ander gesuntn quelle viirar unt des is s’richtige bòsser.
Benn de eltarn vriar in de meider saint gean, bail se prinnhai ònt gemòcht, ònt se de kinder pit ame pittrar kan quelln in bòsser geschickt. Zum paischpil in der Keser is an anziga quelle, der Keserprunne, nor ònt se gemuisst bait gean, in pittrar ze villn.
In Krèttar bisn is der Vòrzprunne, ouber Ekke is der Schprutzpòch, va me Vouderkearlan rink s’Kearlanpòch oar: in lòngas, benn der schnea zegeat, geseht man sain bòsservòòl va me dorfe.
In anign prindlan bòcst kresse: a gròs, bo et a vòrt in binter hinbeart, bahl’s òba drinn me bòsser is, s’tuit nie gevriern unt plaip òba grien, benn ah dumme dumme òis (a) schnea is.
Van hauptquelln, durch de bòsserlaitign, kenn man s’bòsser in ame niedn hause hobm, kan ander niedn pipe.
Zen glickn prauchmer niemar pit me pittrar oder pit de kessle ka me trouge ze gean: mer muissn hot òla pitnònder schaugn s’bòsser et ze vertuin, et laar unt mansischt lòssn’s ringin, unt òba denkn, as de quelln an galischtn ah nochgebm kennatn.
PIAVE, RUSCELLI E SORGENTI
UN NUOVO UFFICIO POSTALE
HIETZ ÒMMER ANA NAJA POSCHT!
Unter de Bainachtn is insra poscht zba monat zui gebeen, bail se me gepaide naja orbatn ònt gemòcht.
Lòssmer schtean, bo’s pessar dervour oder hietz is gebeen. Benn mer ver an prief oder eppas vortzeschickn kan Eivn oder af San Schèffan òn gemuisst vohrn, òmmer si pamerkt, bi kamott, as de dienschte saint.
Benn insra eltara in de vremme, ins auslònt, ònt gemuisst orbatn gean, ònt de vrainte oder de praut in der hame hòrte gebòrtn, as der poschttrogar an ihrign prief prink: si ònt gekennt lesn, bi’s’n geat, bo se boll gesunt saint unt benn se bider ham ònt gekennt kèmmin.
Ofte saint gònza monat(e) ummargean, vour man de najekaitn òt gekennt lesn.
Nou hertar òt man de prieve van sègn mònne gebòrtn, bo bail me groassn kriege pam militér saint gebeen: s’plèttl volla, pit ander schean schrift unt hèrzliga berter geschribm, òis ze derzeiln, bòs man gearn òt gebellt sogn.
Hietz in a poor sekundn schraip man si pit de social van ander saite ka der òndern / af d’òndre va der bèlt.
Koschtn tuit’s vellich gor icht unt villaicht benn / beign deme òmmer òba den “vermoledaite” telefonin in der hònt, de mearischte baile tummhaitn ze schickn (si). Sicher et pit ander schean schrift unt eftar pit bilda vahlar me schraibm, oder pit hòlba berter, benn et sogor lai pit ame gesichtlan, schnèllar ze tuin.
Ònt mear bèrt de tausnt unt tausnt berter, bo man hietz schraip, oder de poor zailn van geeln òltn prieve van insern nein(s), bo mer in ander òltn schubelode vennin?
HIRTN
Geign de hèlfte juni saint de kie in de bade (gean): de milchkie saint in der kose gebeen, me Zètze unt se saint gemolchn bortn / bortn gemolchn, as man òlbmkase, schotte unt schmòlz òt gekennt mòchn.
De gòltn unt s’junge vih saint derbaile sischter gehietn bortn / bortn gehietn: me Zètze, in gebissa geigntn, bo de kie net ònt gebadn, unt in der Òlbe.
A poor kie saint in Plodn me schtòle plibm unt saint teglich pit der kutte me bòlde gehietn bortn / bortn gehietn. Dinniga unt Daussiga, a nieder in sain plètze me bòlde.
Ana nieda kutte òt sain hirte gotn.
De hirtn ònt òlbm a poor zuipoutn gotn: junga puibm, bo mite saint gean (ze) hèlfn unt zeglaich van eltarn hirtn ònt geleart, bi de erter haassnt, bo de schtaiger viernt, bo gevehrliga geigntn saint, bo s’bòsser is, de vicher ze trenkn unt bo ze schèrbm, benn a bildis bètter is kèmm.
De kutte schofe unt gaasse òt der Vetter Schuischtar in gònze summer oubm in der hea, m’Èlblan, gehietn. Er òt in ame loche dinne me klòpfe geschlofn, boar a vair òt gekennt mòchn, eppas ze kochn unt de nòcht a kail ze berbmn si. Sai enklkint òt’me a vòrt de boche eppas aufgetrogn: a kail sirchamehl ver de plènte, eppas proat oder bòssar hot òt gekennt prauchn.
Junga puibm unt dierne ònt òlbm mitegeholfn, in der hame oder me vèlde.
De jungin va hainte tuint boll ah in summer a kail orbatn, benn de schuile gor is.
Se hèlfnt in ame lodn oder in ander pèrkhitte, nor verdienint se an vrònke, eppas ver si ze geniessn.
Vriar a bi hietz is bichtich, as se paschèftigit saint, as se net manònder koalnt unt (de) zait verderbmnt.
PASTORI
MERCATI AUTUNNALI
GEAMER IN MÒRK?
Òlder Hailign is af San Schtèffan der mòrk.
Baitar vam Plodn, òba in herbischt, is der mòrk va Villa me Garntole ana boche vour Òlder Hailign oder der Schteger mòrk me Puschtertol.
Vriar òt man et a bi hietz òis in ame niedn lodn vunnin. S’saint iberhaup et abesn ledne in Plodn gebeen: der konschum, bo èssach unt òndra klanekaitn òt verkaft unt a gebènterlodn. Nor benn man in mòrk òt gekennt gean, òt man òlderhòntigis pakèmm ze kafn: schtoff, bolle, knafe, schui, bèrkzaich ver de paurschòft oder ver de bòltorbat.
Me mòrke van Òlder Hailign òt man de vicher gehòndlt. Ber as ana kòlbe oder ana kui me sinde òt gotn ze verkafn, òt ze vuisse s’vih af San Schtèffan geviert. Ber as derbaile a vèckl òt gekaft, òt’s drinn in an korp geton unt in puckl ham getrogn, òbaile ze vuisse.
De kinder ònt ah hòrte gebortn, in mòrk ze gean, eppar a zuckerschtèngile oder an schkaniz pit keschtn ze pakèmm, nor saint se schòn zevridnt gebeen.
Geignbèrtich saint volla schtòntar pit òlderhòntiga gebènter, schui, posslach, besche unt hamzoik. Groassa vicher saint lai mear beane, eantar heslan, vischlan oder veigilan.
Haintigistogis prauchat man kan lodn: s’gònze johr kenn man òis in internet vennin, aussuichn unt kafn. Nor pakèmnt man in a poor toge a pèckl va der an saite va der bèlt. Benn’s asou baitar geat, barmer vrisch s’proat ah paschtelln, nor vlieratmer de scheane gelegnhait, òndra lait ze trèffn, a poor berter ze reidn unt eppas van ins sèlber(scht) ze derzeiln si.
TÒNZN UNT AUFMÒCHN
Ana hòntarmonii prink geschbint luscht unt vrehlichkait.
Tònzn is de mearischtn verte d’anzige gelegnhait gebeen, benn a pui unt ana diern ònt si gekennt trèffn, kennin si unt, benn’s òt gebellt sain, is nor de sòche baitar…
S’saint et groassa feschte gebeen, bo man òt gekennt tònzn.
Bail der Vosenòcht òt’s lai an gepraucht, pit sainder hòntarmonii in ame birtshause aufzemòchn, ana pòsse derzui, nor saint geschbint a kittl lait unt a vier letter zòmmekèmm. S’saint boll tònzseele gebeen. Schier òla ònt getònzt, ber pessar, ber a kail schbarar, asou saint a poor luschtiga schtundn ummar(gean). Getònzt òt man ah pan ander hoassat.
Pit der zait is der tònz gebècslt: man tònzt niemar in zba, man tuit ah ònderscht aufmòchn, de jungin riernt si unt hupfnt, pit der musich as heldert, volla liechter òla pitnònder in dischkotekn.
An walzer oder ana polka tònznt hietz nou de Holzhòckar, bo hair 50 johr ònt gevillt.
Si learnt in jungin ihra tènze, as de orbatn und s’lebm va me òltn Plodn vourschtellnt, unt de plattlar, as se van Eschterraich ònt geleart. Se saint de mearare Europa obegean, sogor in Amerika, unt ònt iberòll inser Plodn gemòcht kennin.
Me fescht in herbischt ònt se de “òltn” tènzar unt tònzilas ingelodn, bo niemar drinn saint, òver in den 50 johr mite ònt gemòcht, as de Holzhockar ònt gekennt baitar gean!
UNA FISARMONICA PORTA GIOIA E ALLEGRIA
GHIACCIO
AIS
Is des a kòlter binter!
Ana kelte a bi in binter muiss(at) sain, mer òn gònz beane schnea, òver aiskòlta toge.
Mer derbeirn si lai laichte pit de mittle, bo mer hietz òn: borma haiser, borma gebènter unt borma schui.
A vòrt saint de schaibm inbendich gevrourn, in sègn et ingekentn zimmer, òis ana raife, as man schmorganz hiet gekennt oarkròtzn. Hietz, benn mer si vergèssn zuizeluckn, muissmer schmorganz de schaibm van maschinder kròtzn, iberhaup ber as in der nente van schneakannòns bount.
Beane toge in ame binter gesehnmer in Pòch as inklot (geat); eantar is an aisgòle, bo a klaa pèchl rink unt pit klepilan kèmp man laichte iber.
Benn insra òlta in binter in der baite orbatn ònt gemuisst, ònt si si de hènte pit bullina geschtrickta hòntschn geschitzt, as se net unneigle ònt pakèmm. Me aise an sichern tritt ze hobm, ònt se paschlogna tròln oder schui ongotn, oder vuissaisn untergepuntn.
Benn s’òt gebuntn, òt’s rècht gebadn, as der bint in schnea pan ander niedn lunte in òt geplosn. In de leschtn johr kimp eantar a radlbint, bo schodn mòcht.
Van dècher saint lònga aiszòpfn oargeklènkert: nor òt man se pit ander schtònge oargeschlogn, as man se net in kopf òt pakèmm. Se bearatn hietz boll ah… benn schnea drauf in de dècher bar…
In aisgòln in bente van pèrge, tuit man hietz gearn pit agna pickle unt vuissaisne klèttern. Der naje schpòrt prink turischtn zuiar, van me auslònde ah. Gebissa erter ais ze klèttern bearnt pit naja berter getaft, a bi der “specchio di Biancaneve” (s’Schneabaisslanschpiegl?!).
Natirlich, benn’s mearara toge òba kòlt is, prenk man de maschinder ah hòrte on, de vremmin bogor, benn se net in rèchte diesel tankn tuint.
Vroa sait man lai, a vòrt a bi hietzan, benn der binter gor beart unt benn der lòngas bider kimp.
A cura di: Paola Piller Roner e Gianpaolo Piller
Voci di: Claudia Colle Fontana, Paola Piller Roner